Bij het derdemanprincipe lijkt de vrije man toevallig vrij te staan. Dat is hij niet. De ruimte waarin de derde speler de bal ontvangt, ontstaat omdat de verdediger die hem moet volgen op dat moment nog met de vorige pass bezig is. Die vertraging is geen slordigheid, maar een structureel gevolg van hoe het menselijk oog en lichaam op een bal reageren. Dit artikel legt uit waarom, in drie stappen.
Het korte antwoord: het derdemanprincipe wint tijd, niet ruimte
Elke uitleg van het derdemanprincipe begint bij dezelfde drie spelers: A speelt de bal, B ontvangt en legt af, C komt vrij binnenlopen en krijgt de bal van B. Wat de meeste uitleg overslaat, is waarom dat werkt. Een verdediger kan maar op één pass tegelijk reageren. Het derdemanprincipe dwingt hem er in de tijd van één bal-aanraking twee te verwerken: eerst de pass naar B, dan de aflegger naar C. Tegen de tijd dat hij doorheeft dat de tweede pass eraan komt, is de eerste al voltooid. Dat is geen overtal in ruimte, dat is een overtal in tijd. En daar is geen extra man voor nodig, alleen de juiste volgorde.
De driehoek in drie stappen
De eerste pass, van A naar B, is het lokkertje. Verdediger X reageert daarop, want zijn ogen en zijn gewicht volgen de bal. Precies op dat moment vertrekt C, buiten het blikveld van X, richting de ruimte die net is ontstaan. B raakt de bal een keer, misschien twee keer, en speelt door naar C. Vanaf de eerste pass tot de bal bij C ligt, is nog geen twee seconden verstreken. X moet in die tijd waarnemen, beslissen en bewegen, en dat op een moment dat hij net klaar was met reageren op iets anders.
Waarom verdediger X structureel te laat is
Een geslaagde derdemanactie hangt niet af van de kwaliteit van de laatste pass. Die is vaak simpel, een korte aflegger over een paar meter. De volgorde van beslissingen die X moet nemen, bepaalt of hij op tijd is. Zolang B de bal heeft, staat X in cover shadow: hij dekt de looplijn naar C af door zijn positie ten opzichte van de bal, niet door C fysiek vast te houden. Zodra B de bal aanneemt in plaats van meteen doorspeelt, denkt X dat het gevaar even is opgeschort. Dat is het moment waarop C vertrekt.
Databedrijf StatsBomb heeft dit effect apart gaan meten. In hun 360-metrieken definieert het bedrijf de Line-Breaking Pass als een voltooide pass die de bal minstens 10 procent dichter bij het doel van de tegenstander brengt en die tussen twee verdedigers door snijdt of achter de verdedigingslinie belandt. Dat is exact de pass waarmee een derdemanactie wordt afgerond: niet de eerste, lokkende pass, maar de tweede, die de linie doorbreekt terwijl X nog aan het herpositioneren is.
Dezelfde dataset laat ook zien wat de winst daarvan is voor de ontvanger. StatsBomb registreerde in Zone 14, het gebied net voor de zestien waar de meeste derdemanacties eindigen, hoeveel ruimte spelers rond zich hadden bij balontvangst. Pedri kreeg de bal daar in 62 procent van de gevallen met minstens vijf meter ruimte om zich heen, tegenover 32 procent bij Leroy Sané. Bij ploegen die daar defensief slordig zijn, meldt StatsBomb ook het omgekeerde beeld: Arsenal had in 73 procent van de defensieve Zone 14-momenten een verdediger binnen vijf meter van de ontvanger, Tottenham in maar 50 procent. Het is dezelfde ruimte die het derdemanprincipe oplevert, nu uitgedrukt in een getal per team.
Hoe je dit verdedigt: van man-georiënteerd naar zone-bewust
De makkelijkste manier om het derdemanprincipe te breken, is niet sneller lopen. Het is trager reageren op de eerste pass. Een verdediger die pas beweegt zodra de bal daadwerkelijk richting de derde man gaat, in plaats van bij de aanloop ernaartoe, geeft de aanvaller geen tijdvoordeel meer. Dat vraagt discipline, want elk verdedigersinstinct zegt dat je op de bal moet reageren.
Ploegen die hoog en man-georiënteerd drukzetten, zijn er om die reden gevoeliger voor dan ploegen die zone-bewust verdedigen. Bij man-georiënteerd drukzetten volgt elke verdediger zijn tegenstander, en die keten van individuele beslissingen is precies wat het derdemanprincipe uitbuit: elke schakel reageert een fractie te laat op wat de vorige schakel al deed. Een compact blok dat de ruimte bewaakt in plaats van de man, laat die ruimte simpelweg niet ontstaan. Dat compactheidsprincipe hangt direct samen met de hoogte van de verdedigingslinie: hoe dichter de linies op elkaar staan, hoe minder ruimte er tussen de linies overblijft voor een derde man om in te lopen.
Waar je het in de praktijk herkent
Derdemanprincipe-patronen zitten niet vast aan één positie, al komen sommige rollen structureel terug als B of C. Een controlerende middenvelder die tussen de linies komt aftikken, is vaak de B in het patroon: hij ontvangt kort, speelt meteen door en creëert daarmee ruimte voor de loop erachter. Hoe die rol werkt binnen het grotere positiespel van een ploeg, bepaalt of het derdemanprincipe een toevalstreffer is of een herhaald wapen. Bij de nummer 6 zie je die functie het duidelijkst: hij is zelden de eindbestemming, wel vaak de schakel die de tweede pass mogelijk maakt.
Ploegen die hoog en gecoördineerd drukzetten, zoals je bij trainers als Pep Guardiola of Roberto De Zerbi vaak terugziet, oefenen dit patroon bewust in, juist omdat het de meest voorspelbare manier is om een georganiseerd blok te ontregelen zonder op individuele actie te hoeven vertrouwen.
Derdemanprincipe versus vergelijkbare termen
Coaches gebruiken het derdemanprincipe vaak door elkaar met begrippen die net iets anders betekenen. Een one-two is geen derdemanactie: daarbij staan maar twee spelers, en A krijgt de bal gewoon terug van B, zonder dat er een aparte loper aan te pas komt. Een lijnbrekende pass is wel verwant, maar dan als resultaat, niet als patroon. Dat is de individuele actie die de linie daadwerkelijk doorbreekt, terwijl het derdemanprincipe de opbouw is van drie spelers die zo’n pass mogelijk maakt door eerst een verdediger te verplaatsen. Je kunt een lijnbrekende pass spelen zonder derde man erbij, maar een geslaagde derdemanactie eindigt vrijwel altijd in precies zo’n pass. Overload to isolate lijkt er oppervlakkig op omdat het ook om ruimte creëren draait, maar dan door spelers te verplaatsen over de breedte van het veld, met een numeriek overwicht aan één kant om ruimte te winnen aan de andere kant. Het derdemanprincipe speelt zich af binnen één kleine driehoek en draait om timing, niet om aantallen.
Hoe die driehoeken zich verhouden tot de banen en linies waarin een ploeg is opgesteld, staat uitgewerkt in het artikel over speelveldbezetting.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen het derdemanprincipe en een gewone one-two?
Het verschil tussen het derdemanprincipe en een one-two zit in het aantal spelers dat de bal aanraakt. Bij een one-two geeft en ontvangt dezelfde speler de bal terug van zijn ballaat, met maar twee spelers betrokken. Bij het derdemanprincipe komt de bal via een tweede speler bij een derde, aanvankelijk vrijstaande speler terecht, die precies de ruimte invult die de eerste twee net hebben vrijgespeeld.
Waarom werkt het derdemanprincipe beter tegen man-georiënteerd pressen dan tegen zonale verdediging?
Het derdemanprincipe werkt beter tegen man-georiënteerd drukzetten omdat de verdediger van de derde speler zijn houding baseert op wat de bal doet, niet op de ruimte. Zodra hij meeschuift met de eerste pass, verliest hij zijn cover shadow over de derde man. Een zonaal blok reageert op ruimte in plaats van op de bal en is daardoor lastiger te overtuigen die ruimte te verlaten.
Hoe herken je een derdemanprincipe-kans tijdens een wedstrijd?
Je herkent een derdemanprincipe-kans aan een driehoek van drie spelers, waarbij een van de drie buiten het blikveld van de bal-druk verdediger staat. Zodra de eerste pass een verdediger uit positie trekt, ontstaat er ruimte achter zijn rug. De derde speler moet die loop al starten voordat de tweede pass wordt gespeeld, niet erna.
Kun je het derdemanprincipe als verdedigend team ondervangen?
Je kunt het derdemanprincipe ondervangen door als verdediger bewust een fractie later te reageren op de eerste pass, in plaats van meteen mee te schuiven. Dat kost op het eerste gezicht druk op de bal, maar voorkomt dat je linie wordt doorbroken door de tweede pass. Ploegen die hier goed in zijn, laten de bal bewust circuleren en wachten de derde beweging af voor ze reageren.
Is het derdemanprincipe hetzelfde als een lijnbrekende pass?
Het derdemanprincipe is niet hetzelfde als een lijnbrekende pass, al leidt het er in de praktijk vaak toe. Een lijnbrekende pass is de individuele actie die de linie doorbreekt. Het derdemanprincipe is de combinatie van drie spelers die zo’n pass mogelijk maakt door eerst een verdediger te verplaatsen, waarna de tweede pass de ruimte benut.
Bronnen: de definitie van de Line-Breaking Pass en de Zone 14-cijfers over Pedri, Leroy Sané, Arsenal en Tottenham komen uit de StatsBomb 360-metrieken (2021). De uitleg van cover shadow en de koppeling aan verdedigingslinie-hoogte is een eigen synthese op basis van deze data en de bestaande Tussen de Linies-artikelen over positiespel, speelveldbezetting en de hoogte van de verdedigingslinie. Bestaande content over het derdemanprincipe (onder meer voetbaltrainer.nl en voetbalcoacheduard.com) is als vergelijkingsmateriaal geraadpleegd, niet als bron voor cijfers.
Nog geen reacties
Geef je mening Cancel